گړندى شاعر، عبدالودود هجران

Thursday, 10.11.2007, 02:20pm (GMT)

شريف الله دوست،(سروانی) لښكرگاه

   

د پښتو شعر او ادب په بڼ او شنه بېديا كې، د مينې او درد په سوځېدلې لمن كې، د پاڼو او كاڼو په كلكه او پسته غېږ كې، د اور او تور په لومو او لمبو كې د وينو او اوښكو پر نمجنه مځكه، عبدالودود هجران هغه ځوان- خوږژبى شاعر دى چې د عمر په كمو فصلونو او د هجر په ناپايانه شپو كې يې د خپلې ژبې او ولس دردونه او كړاوونه او د مينې ساړه ميدانونه په خپله توده او شاعرانه ژبه ډېر ښكلي انځور كړي دي.

كه يې له يوې خوا په خپلو شعرونو كې د افغانانو د ننگ او مېړانې د تورې خرپ او ترپ ستايلى، خو له بله پلوه يې د ولس منفي كړنې هم رابربنډې كړي او د انتقاد په نظر يې وركتلي دي. د نفاق سره لمن او د ټوپك تور ستونى او جوجرى يې په كلكه غندلى دى، د ده په وينا يې شعرونه ټول د مينې او درد زېږنده دي او د ده اختيار په كې تر ډېره حده برلاسي نه لري.

ښاغلى هجران په ژوند كې مطالعې ته ډېر ارزښت وركوي او د ده په وينا ورته د خوراك او څښاك په پرتله اړتيا ليدل كېږي. لكه د نړۍ لوى پوه سقراط چې وايي: ”يوه ټولنه هغه وخت د روښنايۍ او نېكمرغۍ  پر لوري روانه وي، چې مطالعه په كې د خلكو ورځنى كار وي“.  د ښاغلي هجران په شعرونو كې په لږ وخت كې ډېر گړنديتوب تر سترگو كېږي، او د شعري انداز د كمښت پر ځاى يې نوښت زيات دى او د خوځښت گامونه يې چټك دي، د هجران شعرونه واقعي د لوستونكو او اورېدونكو شعور په شور او مستۍ راولي او د شعر په ژبه يو خوږ سكون وربخښي.

د ده مخې ته لا د وخت پوړونه او منزلونه پراته دي، چې د وخت په ځواك كېدى شي د بري واك ته ورسېږي. دى د ارواښاد معلم نور محمد زوى په ۱۳۶۵ل كال د هلمند ولايت مارجې ولسوالۍ په سيمه كې دې نړۍ ته سترگې غړولې دي، تر دا مهاله د هلمند په مركز لښكرگاه كې د هلكانو په لېسه كې په دوولسم ټولگي كې په زده كړه بوخت دى او په څنگ كې ورسره د بست فرهنگي ټولنې مرستيالۍ او د اريانا ټلويزيون خبريالي هم پرغاړه لري.

دا يې هم يوه شعري بېلگه:

ستړي خيالونه

د قسمت ستړي څپې دي چې يې راوړمه ستا كور ته
د لانده گرېوان په لومه كې حيران شومه ستا زور ته
زه يې نه ځبېښم په شونډو، د ترخو شرابو څنډې
د مستۍ ترانې نه ليكم، د څو كړيو شور ته
ويښې شپې مې د ياغي اسمان تندي ته نښلومه
د ساحل څپو اوبه كړم، اوس روان يم تاوده گور ته
ولې نه گوري يې څوك زما د مينې داستانونه
د هر گام او هر قدم كيسه به دروړمه ستا لور ته
ما سوالونه عزرائيله! بل څوك نه شي ختمولاى
پر دې لارې څنگه درشم ستا د مينې بڼ سمسور ته
د هجران يې د كاسو نسكورول مطلب كې نه وه
چې ساقيانو شرنگولې بيا يې وړلې مست ميخور ته.

دوست

د هلمند تاريخي جغرافيه

 

زرکه ستاسو د هویت هنداره !

(هجران)

هلمند زموږ د هيواد ډېره تاريخي سيمه ده چي تاريخي قدامت يې زرګونو کلونو ته رسيږي ددې سيمي اوسنى حال او مهال چي تاسي ويني دا سيمه د خپل پراخ جغرافيايې موقيعت له مخي ډېره بډايه وه د هلمند تاريخي جغرافيه د نن په پرتله ډېره پراخه وه چي اوسنى سيستان (نيمروز) فراه ، روزګان اوحتى د غور ځيني برخي يې هم نيولي وې چي ټوله يوه واحده جغرافيايې سيمه وه او په اوسني حدود کښې نه را محدودېدل .

څلورنيم زره کاله وړاندي زموږ د هيواد د لرغوني اريانا په ويدي او اويستايې سرودونو کښې د هلمند څپاند سيند او سمسوره سيمه ياده سوې ده .

د اويستا د ونديدا په لومړي څپرکي کښې زموږ د هيواد د شپاړسو ځايو او ښارو څخه يوولسم يې هيتومنت (هلمند) دى خو د هلمند د وجه تسميې او فلسفې په هکله به تاسي په راتلونکې د هلمند تاريخي جغرافيه کښې په مفصل ډول معلومات تر لاسه کړئ او دا تاريخي او جغرافيايې لړۍ او کړۍ به تر هغه جاري وي چي تر څو زموږ په لاس منابع او ماخذونه راځي او بيا تر هغه وخته چي ددې سيمي په هر تاريخي ښار ،کلى ، شاهي استوګنځايو او داسي نورو باندي تر يو اندازې ځانونه خبر کړو او وپوهيږو چي زموږ غيرتي او مېړني پلرونو او نيکونو دلته څنګه ژوند او په څنګه جغرافيايې موقيعت کښې استوګن وه .

ارياسپ((Aryasp))

ارياسپ د ارياسپي وګړو يو ښار ؤ چي په  (Aryaspae) يا (ارى سوا) (Araswa) په نامه يې شهرت درلود چي مانا د ښو اسونو د سپرلۍ خاوندان وه .

يو نانيانو دا ځاى يورګيتاى (Euergetai)  بللى او يورګيتاى د هلمند (هيرمند، هيتومنت ، ايتمدروس يا ايتمدر) پر غاړه ،ؤ چي اوس هم دا سيمه د هلمند په نامه ياديږي .

دا ښار ګدروسي (Gadrosia) ( بلوچستان ) ته نژدې ؤ چي بطليموس لوئ ښار ( ارى سواها ، ارياسپ Aryasp) بللى دى .

سکندر چي د زرنج له پلازمېني څخه د ختيځ په لور رهي سو همدې ښار ته راغى .

ازولا (Azola) دا ښار ډېر تاريخي قدامت لري او د هلمند له پراخي سيمي څخه وه ، ازولا يا اوزلا (Ozola) د ارکوزيا د مشهورو ښارونو څخه ؤ چي بطليموس د هغه يادونه کړې ده .

کننګم د ځاى د ګذر يا (ګذارستان) په هلمند کښې واقع بللى دى .

اخځليکونه :

١_ شهرهاى تاريخي اريانا  ١٠ _ ١١ مخونه .

٢ _ تاريخ افغانستان (کهزاد) ١٩٤ مخ

٣ _ د سيمو تاريخي جغرافيه علامه رشاد بابا ٢٤٧ مخ ٣ _

 

ولسي خلك بې باوره سوي دي :

 

 رزکه د ولس آواز

عبدالودود (هجران) - کابل

په دې وروستيو وختونو كي د افغانستان په ګوټ ګوټ كي د ولسي خلكو تلفات ډير زيات سوي دي او هره ورځ نژدې سلو تنو ته مرګ ژوبله ور اوړي .

له يوي خوا يي نړيوال ائتلافي ځواكونه په خپلو هوايي بريدونو، هوايي او ځمكينو پوځي عملياتو او د شپي لخوا د هغوئ پر كورونو د خپلو يرغلونو په بهير كي وژني چي دا لړۍ له ډېره وخته را روانه وه او اوس يي خورا زور هم نيولى دى چي په دې اړه د افغانانو احساسات خورا را پارېدلي دي او د افغانستان تش په نامه حكومت هم په دې برخه كي ډير بې تفاوته پاته سوى دى ، څو څو ځله ولسمشر كرزي پر بهرنيو ځواكونو سختي نيوكي هم كړي دي چي هيڅ مثبته پايله يې نه ده څرګنده سوې او نه هم هغوئ پر ورته تكراري خبرو باندي غوږ ګرولى دى ، اوس د ولسي خلكو هم هغه د چا خبره ددې خواخوږيو او اعلاميو څخه چي بيله كمزورۍ بله هيڅ مانا هم نه لري ناټ مات سوى دى .

له بلي خوا وسله والو طالبانو هم يو داسي تريخ او ځيږ پوست ورته اغوستى دي چي بيخي يې خلك د خپل ژوند څخه بې زاره كړي دي او داسي عمل نه ورسره كوي چي هغه دي د زغملو وړ وي خو چاره څه ده ؟

د سياسي چارو د كارپوهانو په باور دوئ ته چي د بهرنيو هيوادونو او استخباراتي شبكو لپاره د افغانانو د ملي ګټو د له منځه وړلو او پايمالولو لپاره كومي پروژې وركول كيږي نو دوئ يې په پلي كولو كي د هيڅ ډول بشري سلوك څخه كار نه اخلي او كار كوي تر څو دوئ په دې ډول دنيا ته ځان ځواكمن وښيې .

زما په عقيده وسله وال طالبان اوس هم ځواكمن دي او دوئ ښايې د ناټو سره د مخامخ چګړې توان هم ولري خو چي لږ تر لږه په خپلو بريدونو كي ولسي خلكو ته د زيان  د اوښتلو په اړه فكر وكړي نو بريالي به سي . (هجران)

ما د افغانستان په سويلي ولايتونو لكه قندهار ، هلمند ، زابل او اروزګان ولايتونو كي د خلكو سره په دې اړه مركې كړي دي چي په ټوليزه توګه يې زه لنډ لنډ مالومات ليكم او ښايې دا د هغو بې وسه او بې اوازه افغانانو لپاره د يوه جزي چوپړ نمونه سي .

د كليو او بانډو خلك وايې چي نور مو نه د طالبانو څخه ښه راځي او نه هم د بهرنيو ځواكونو څخه ځكه له يوې خوا څخه يهوديان او عيسويان بمونه را باندي اچوي او له بلي خوا د پاكستان په افراطي مدرسو كي سخت دريزه او بي رحمه پاكيستان پلوه طالبان او تش په نامه عالمان .

د افغان حكومت څخه خو دومره بې زاره دي چي اوس يې د ولسمشر حامد كرزي د نوم څخه له خوا ګرځي او ارږى يې  بديږي .

كله كه يو څوك كليوالي سيمو ته ولاړ سي او د خلكو څخه پوښتنه وكړى چي دا ځل په ټولتاكنو كي ګډون كوئ او كه يې كوئ نو رايه به چاته وركړئ او په چا باور لري ؟

نو دوئ كه ډير خپه نه سي نو ښايې د څو دقيقو لپاره چوپتيا غوره كړي او كله چي په خبرو پيل وكړي نو ډير احساساتي به وي او وايې به چي موږ نور پخپل ټوله ژوند كي چاته رايه نه وركوو او باور  خو لا پر ځاى پرېږده ، ددوئ په وينا افغان حكومت اوس مؤثريت بالكل د لاسه وركړى دى  .

كه چيري افغان حكومت غواړي چي د ولسي خلكو ملاتړ خپل كړي نو دې نړيوال ائتلافي ځواكونه دې ته اړ كاندي چي د خپلو عملياتو پر مهال دي د عامو وګړو د مرګ ژوبلي د مخ نيوي لپاره دقيق پلان  ونيسي او غور دي ورباندي  وكړي ځكه اوس خلك په دې پوه سوي دي چي بهرني ځواكونه قصدا داسي كارونه كوي تر څو ولسي خلك پر افغان حكومت بې باوره كړي او كه دا نه سي كولاى نو دي خلكو ته  د خپلي  د ناوسۍ څرګندونه وكړي تر څو دا تاريخي او پښتون ولس خپل د راتلوونكي لپاره تصميم ونيسي .

په ډله ايزه توګه د وسله والو طالبانو څخه هم ډير نا خوښ ځكه دي چي هغوئ ډير وختونه بې ګناه  افغانان افغان او بهرنيو ځواكونو ته د چاسوسۍ په تورونو وژني او حلالوي يې او د ولسي خلكو په منځ كي پر خپلو مخاليفينو ځانمرګي بريدونه كوي  او دوئ ته مرګ ژوبله ور اړوي .

دوئ زياتوي چي وسله وال طالبان يې د شپې لخوا په ډلو ډلو كورونو ته ورځي او په زوره يې ميلمانه كيږي او يا خو هم د جهاد په نامه ورڅخه په زوره پيسې اخلې كه يې څوك نه وركوي نو هغه د حكومت او بهرنيو ځواكونو پلوي بولي او د شپې لخوا يې د خپل كور څخه باسي او په ډيره ناوړه توګه يې غاړي ور پرې كوي او وژني يې .

ځيني سيمه ايزو طالبانو ويلي چي جهاد خو يوازي پر دوئ نه دى فرض بايد هر مسلمان برخه پكي واخلي خو دا يې نه ده منلې چي د پيسو او ډوډۍ په نه  وركولو سره دي يې څوك وژلي وي .

خير ((كه شپه تياره ده مڼې په شمار دي ))

د رويټر خبري اژانس هم دغي موضوع ته په خپل يوه راپور كي يادونه كړې او د خلكو د واكسپاپونو تر څنګ يې د سياسي شنونكو تائيد هم را اخيستى دى .

وحشت که انسانیت!؟

 

عبدالودود هجران - کابل

په لیدو چې د زخمي زړه زخمي نسي

زړه یي مه بوله تور کاڼی د سحرا دی

د ۱۳۸۷ لمریز زیږدیز کال د لړم د میاشتي پر ۲۲مه نېټه د کندهار ولایت د میرویس مینې په سیمه کې د اسلام د سپیڅلي دین د بشریت، افغانیت او د پښتنولۍ تورمخو دښمنانو زموږ د ۱۶ شپاړسو خویندو چې د ښوونځۍ څخه خپلو کورونو ته رواني وې پر مخونو په ډیر وحشي، غیر اسلامي او بې رحمه توګه تیزاب وشیندل او دایې نړۍ ته په اثبات ورسوله چې تر کاڼو کلک او تر سکرو تور زړونه هم ستون لري ځکه داسي عمل ښایې د ځنګله ځناور او یا هم نور حیوانات سرته و نه رسوي.

کله چې یو څوک را ولاړیږي او د یوي مسلماني مؤمنې انجلۍ پر مخ تیزاب ورشیندي، حیات یې ځیني اخلي، په سترګو یې ړندوي او یا هم دې ته ورته وحشیانه عمل ورسره کوي نو دا خو تر لمر روښانه خبره ده چې هغه خپله مور، خپله خور او خپله میرمن نه لري او عزت یې هم نلري.

 

دا کارونه د اسلام، افغانیت او پښتنولۍ دښمنان کوي، دوئ غواړې چې افغانان تل د پردیو غلامان وي، دوئ غواړي چې پښتانه تل د پردیو غلامان او د لاس الې وي او د هغوئ په اشارو خپل کورونه وران کړي.

د ښوونځیو د ښمنان غواړي چې زموږ ګران هیواد افغانستان همیشه د ګاونډیو هیوادونو د جنګ میدان، د خوسا او بې کیفیته توکو بازار او بالاخره محتاج وي.

دا نه جهاد دی او نه هم دا هغه څه دي چې الله پاک په خپل سپیڅلې کتاب قرآن کریم او نه هم زموږ ستر پیشوا حضرت محمد (ص) په خپلو اقوالو او احادیثو کي فرمایلي دي.

د کارونه چې هر څوک کوي هغوئ د افغانانو ملي غرور او ملي نوامیسو ته سپکاوی کوي.

 

زما په عقیده نور نو په افغانستان کي یو قدم ناسم پورته کول ستر ملي خیانت دی ځکه دا ولس دومره دردیلی او کړیدلی دی چې نور نو هیڅ ور پاته ندي دا دیرش کاله یی هر څه ولیدل او وزغمل داسي کور به کم پیدا سي چې شهیدان یي نه وي ورکړي، مهاجرت دي یې نه وي کړی او یا دي هم نه وي بی عزته سوی.

 

زه د افغانستان د اسلامي جمهوریت د لوړ پوړو چارواکو او هم د افغانستان د اسلامي امارت د مشرانو څخه په کلکه غوښتنه کوم چې ددې پیښي عاملین دي حتمي په سزا ورسوی او د افغان، مسلمان او رنجیدلی ولس زخمونه دی پټی کړي او د طالبانو څخه یوه بله غوښتنه هم لرم دا چې که دوی غواړی یوازي او یوازي د اعلای کلیمة الله  دپاره جهاد وکړي نو د ښوونځیو او پوهنې په وړاندي دي خنډ نه ګرځي او نه دي هم ولسي خلک د افغان او بهرنیو ځواکونو سره د جنګ جګړو پر مهال د ځان سپر ګرځوي او که داسي کارونه کوي نو ددوئ بریا د امکان څخه لیري ده ځکه دا خبره تاریخ هم روښانه کړیده.

 

او پاته سوه زموږ د کندهار دخویندو سره دداسي ظلم موضوع چې یو ځل یې بیا د زرداد تاریخ را ژوندی کړ دا هم طالبان بدناموي او هم د افغان حکومت لپاره د پزي د پرې کیدلو خبره ده.

دوئ دواړه باید ددغي ناوړي پیښي عاملین د قانون منګلوته وسپاري.

په درنښت

عبدالودود (هجران)-کابل

پښتو ولسي ادبیات :

زرکه ویبلاگ

 لیکوال :عبدالودود هجران
سه شنبه, 16.06.2009, 09:47am (GMT+3.5)

عبدالودود هجران- د بست جريدې ډېرو درنو لوستونکو! لکه څرنګه چې زموږ او ستاسې په سيمو کې د فولکلوري ادب ساحه او لمن خورا پراخه ده، البته په شفاهي ډول او تر اوسه متاسفانه په دې برخه کې زموږ درنو څېړونکو او ليکوالانو ښايي د ځينو ستونزو او لاملونو په وجه کار نه دى کړى او نه هم دومره خوښي شته چې سړي دې نو ووايي چې والله دا برخه نو څه نا څه غني ده او ډاډ مو حاصل شي.

 

خو په هر صورت، زه غواړم د فولکلوري ادب يوه کوچنۍ لړۍ پيل کړم تر څو په دې برخه کې ستاسو د چوپړ جوګه شم او د ځينو نويو ليکوالانو پام را واوړي او د فولکلوري ادب پيمانه مو ډکه شي.

-کلتور، ثقافت يا کلچر (Culture) د ملتونو د تهذيب او تمدن نښانه ده.

 

د ملتونو کلتوري پوړۍ (سطحه) هغه مهال موږ ته په پوره ډول روښانه کېږي چې د نوموړو خلکو په فولکلور ښه و وهېږو  او د هغوى د فولکلور (فوکلور) سره ښه بلدتيا ولرو.

 

 کلتور يا ثقافت د انسان د ارتقايي ژوند او عمل يوه ټولنيزه پانګه ده، چې د انساني ژوند له پيله بيا تر اوسه پورې ورو- ورو راغونډ او خوندي شوې ده، د کلتور په دې لويه او تاريخي مجموعه کې لاندې اجزاوې شاملې دي او تاسې به يې د دې جريدې له لارې که خداي ^(ج) کول په مفصل ډول ولولئ:

 

 د ولسي ژوند نظام  (Social Process) تمدن او تهذيب (Civilization) روايات ژبه (Communication) هر ډول اداري، ولسي او ټولنيز دودونه لکه کيسې، دم، درود، جادو، اقتصادي، اداري تنظيمونه، ښوونه او روزنه، اداب،قانون، فلسفه، اخلاقيات، علوم او فنون، موسيقي، نقاشي، لوبې او لنډه دا چې د ولسي ژوند د هر اړخ سره متعلق عمل چې د تاريخي دور له ابتدا څخه راپه دې خوا روان دي، د کلتور او  ثقاپت په کړۍ کې حسابېدلاى شي.

 

 فولکلور يا فوکلور په خپله د کلتور يو ټوک دى د کلتور جاج (مفهوم) بېخي ارت او هر اړخيز دى، سيمه ييز کېدلاى شي، خو کلتورکله- کله له يوه هېواد څخه هم ور واوړي. که دلته ځينې ترمينالوژيکي توپيرونه هم په پام کې ونيسو بيا هم هېڅکله او په هېڅ ډول فولکلور د کلتور له ډګره وتلاى نه شي، سره له دې که فولکلور په يوه الواک يوازې په وګړني ادب، دود او دستور پورې تړلي هم وګڼو، کلتور او ثقافت پراخ مفهوم لري، کلتور د يوې ټولنې ټوله مادي او معنوي شتمني رانغاړي، په کلتور کې د ژوند پراخه اړخونه ځلونه کوي.

 

 همدارنګه د کلتور اغېزې د ژوندانه په بېلابېلو برخو او اړخونو کې ډاګيزې دي، يا له همدې امله ده چې پر کلتور څېړنه او په هغه پوهېدل په هره ټولنه کې ځانګړى ارزښت پيدا کوي.

 

 کلتور د يوې ټولنې عمومي کړه وړه، اعمال، مهارتونه، عقيدي او سلوک چاپېروي او فولکلور د ټولنې د کلتور تکاملي پروسه ده او له کلتور سره په اړيکې کې ده.

 

 داسې هم ويلاى شو چې کلتور د انساني ټولنې د ژوندانه عمومي اړخونه رانغاړي او فولکلور د ژوند يوه برخه ده. يا په بله وينا کلتور د کل او فولکلور په کې د جز بڼه لري. ټولې فولکلوري پديدې د يوې ټولنې د کلتوري جرأتونو زېږنده او د کلتور جز دى او يو له بله سره نه شلېدونکې دي. د ملتونو او قبايلو د کلتوري جراتونو د تاريخي تګلارې مطالعه د هماغه ملت او قوم د ټولنيزو او قبيلوي اړيکو او پر بېلابېلو اړخونو پوره رڼا اچوي.

 

کلتور د متمدنې ټولنې د انسانانو د ژوند د کليت مطالعه او پلټنه ده او فولکلور په کليت کې د ټاکنو بېلګه لري. کلتور د يوه بڼ ټولو (ګټو او ګټورو) ونو او بوټو ته پاته کېږي او فوکلور په بڼ کې د يوې ځانګړې ونې او مشخصو ګلانو او بوټو ننداره ده.

 

کلتور د يوه هېواد، ملت او ټولنې د خلکو د ثقافت عمومي کچه او اندازه څرګندوي، د بېلګې په توګه مېلمه پالنه زموږ د خلکو عام کلتور دى د دوى دغه نېک فطرت زموږ د خلکو د ادب سطح ښکاره کوي او اخلاقي او فطري لورى څرګندوي او د دوى د کلتور د سطح لوړې پوړۍ څرګندوي. رښتيا خبره ده چې ثقافت تر ډېرې اندازې د يووالي او پيوستون کلچر هم دى او دغه کلچر د يو ملت د تمدن درجه څرګندوي.

 

سرچينې:

1.      د فکر يون مولانا عبدالقادر: قصه خواني ۱۹۶۴ م. کال (۲۰۵ مخ)

2.      دکتور مجاور احمد زيار ( د غرونو څوکې پر کتاب) تقريظ کابل پوهنتون ۱۳۵۹ کال دوهم مخ  

 

دويم كال/ دوه ويشتمه، پرله پسې پنځه دېرشمه ګڼه، د ١٣٨٧ ل.كال، د چنګاښ(سرطان) ١٥ مه،  د ٢٠٠٨ ميلادي كال د جون پنځمه نېټه

د خبریالی اخلاق :

زرکه ویبلاگ

اخلاق په ټولنه کې د قانون يوه سرچينه ده ، د خلکو د چلند او اړيکو لارې له يو بل سره جوړوي او ورته بڼه ورکوي. اخلاق په ټولو علومو او څانګو کې يو بنسټيز بحث دى. په خبريالۍ کې هم د کاري اخلاقو مراعاتول د خبريالانو د دندې کاري شرافت تضمينوي او د هر ژمن خبريال د دندې جوهر جوړوي. خبريالان د خپلو دندو پر مهال د کاري اخلاقو له په پام کې نيولو پرته ،نشي کولى ، چې د خپلو مخاطبينو اعتماد او ډاډ ترلاسه کړي او په ټولنه کې د رسنيو اعتبار زيات کړي.

داخلاقي اصولو د واضح متن درلودل، په اوسني عصر کې د خبريالانو له مهمو اړتياوو څخه شمېرل کېږي. د ١٩٢٠ زېږيديز کال هيسې د خبريالانو نړيوالوو بنسټونو، ملي او صنفي ټولنو په ټوله نړۍ کې د دا ډول اصولو په جوړولو لاس پورې کړى دى او په سلګونه ملي او نړيوال سندونه يې په دې برخه کې چمتو کړي دي. په دې لړ کې د خبريالانو د کاري اخلاقو نړيوال اصول ،چې په ١٩٨٣ زېږديز کال کې په پاريس کې تصويب شول، د زياترو خبريالانو لخوا يې پخلى کېږي او د اخلاقي اصولو د فکري موخې په توګه پېژندل کېږي.

که څه هم اخلاق په هرې ټولنې کې د اقتصادي، سياسي، ټولنيز، کولتوري، دوديز او ديني جوړښتونو په پام کې نيولو سره په بېلا بېله توګه وړاندې کېږي، خو بيا هم په ټولو کاري او اخلاقي اصولو کې بنسټونه او ارزښتونه يو شان وړاندې شوي دي ،چې په وړاندې يې د نظر يوالى شتون لري او ښيي چې کاري اخلاق په ټوله نړۍ کې يو شان ارزښتونه تعقيبوي.

د افغانستان د خبريالانو او رسنيو اخلاقي اصول د خبريالانو د لارښوونې او هڅونې په موخه او د کاري اخلاقو د ارزښتونو لپاره درناوى ،چې هر خبريال د خپلې دندې پر مهال ورسره مخ کېږي، چمتو شوي دي. په دغو اصولو کې د نړيوالو معيارونو په پام کې نيولو سره د افغانستان د ټولنې باورونه او د خپل کولتور په اړه ځانګړي مسايل وړاندې کوي او خبريالانو ته له خلکو او پېښو سره د چلند په اړه لارښوونه ورکوي. دغه اصول اجرايي ضمانت نلري، يواځې وجدان او د خبريال ژمنه هغه دې ته اړ باسي، چې دغه اصول ترسره کړي او خبريالان د وګړنيز وجدان په پام کې نيولو سره دغه اصول اجرا کوي.

١- خبريال، د خپلې دندې پر مهال له هر ډول نژادي، مذهبي، جنسي، قومي، ژبني او کولتوري تبعيض څخه ډډه کوي.

٢- خبريال، د خپلې دندې او حقايقو د انعکاس ورکولو پر مهال له دقت څخه کار اخلي او له بدنامولو، بې ځايه تورونو، ګواښنې، افترا، د اوازو خپرول او د حقايقو له پټ ساتلو څخه په کلکه مخنيوى کوي.

٣-خبريال، معلوماتو ته د خلکو د لاسرسي حق ته درناوى کوي ،ترڅو هغوى له ښکاره واقعيتونو څخه يو دقيق او هر اړخيز انځور ترلاسه کړي او د هغه پلي کول د خپلو ټولنيزو مسووليتونو يوه برخه ګڼي.

٤-خبريال، انساني کرامت ته درناوى، کولتوري تنوع او منل شوي نړيوال ارزښتونه د انساني کولتور د پراختيا په موخه د خپلو کاري اخلاقو يوه برخه ګڼي او ټولو ته ښه نيت لري.

٥- خبريال، له جګړې،کرکې، تاوتريخوالي، بي باورۍ، فقر، هر ډول جهل او د نورو ټولنيزو ناروغيو په له منځه وړلو کې مسووليت لري او د خپلې دندې پر مهال ورته پاملرنه کوي.

٦-خبريال، د خپلې دندې پر مهال له نافذه تفنيني اسنادو سره په مطابقت کې ملي ګټې په پام کې نيسي.

٧- خبريال، د خپلې دندې پر مهال انډول، نا پييلتوب او انصاف رعايتوي.

٨-خبريال ، د دولتي او يا نادولتي چارواکيو لخوا هيڅ ډول فشار نه مني او خود سانسوري هم نکوي.

٩- خبريال، د هغو سرچينو نومونه ،چې نه غواړي افشا شي، محرم ساتي او همدارنګه د نا باوري سرچينو پر استناد د مطالبو له خپرولو څخه ډډه کوي. هغه معلومات بايد چاپ يا خپاره نشي کوم ،چې د محرم ساتلو په شرط خبريال ته ورکول کېږي،مګر که خپرول يا چاپول يې د ټولنې د ګټو لپاره اړين وي .

١٠- خبريال، د چاپ ،خپرولو او يا هم د نه خپرولو په خاطر بډې او ډالۍ نه مني.

١١- خبريال، د مرکې پر مهال له هغه چاسره چې مرکه ورسره کېږي په ادب چلند کوي او هيڅکله له نورو سره له استهزا او تمسخر نه ډک چلند نه کوي.

١٢- خبريال ، کله چې خطا او يا تېروتنه کوي او په اړه يې پوهـ شي، بايد هغه ژرترژره له ممکنه لارو تصحيح کړي.

١٣- خبريال، د بيان له ازادۍ څخه د نورو د توهين، سپکاوي، تورنولو او افترا لپاره ګټه نه اخلي.

١٤- خبريال، د نورو معنوي حقونو ته درناوى کوي او په ځانګړې توګه له ادبي غلا څخه ډډه کوي.

١٥- خبريال، د خلکو خصوصي حريم ته درناوى کوي او د هغوى اسرار نه افشا کوي.

١٦- د رسنيو هويت بايد روڼ وي ، د رسنيو له نوم او ارزښتونو څخه بايد ناوړه ګټه وانه خيستل شي.

١٧- رسنۍ د ټولنيز مسووليت پر بنسټ، د روزنيزو پروګرامونو په خپرولو لاس پورې کوي.

١٨- اعلانونه او خبرتياوې بايد داسې وړاندې شي، چې د هغوى د حقيقي طبيعت په اړه د شک هيڅ ځاى شتون ونلري.

١٩- د اخلاقي مسووليتونو ترسره کول او په پام کې نيول، چې د خبريالۍ د دندې پر مهال وړاندې کېږي، په خبريال پورې تړاو لري. دغه اصول بايد د دولت د لاس وهنې لپاره هيڅ ډول لاره برابره نکړي.

 اخلاق په ټولنه کې د قانون يوه سرچينه ده ، د خلکو د چلند او اړيکو لارې له يو بل سره جوړوي او ورته بڼه ورکوي. اخلاق په ټولو علومو او څانګو کې يو بنسټيز بحث دى. په خبريالۍ کې هم د کاري اخلاقو مراعاتول د خبريالانو د دندې کاري شرافت تضمينوي او د هر ژمن خبريال د دندې جوهر جوړوي. خبريالان د خپلو دندو پر مهال د کاري اخلاقو له په پام کې نيولو پرته ،نشي کولى ، چې د خپلو مخاطبينو اعتماد او ډاډ ترلاسه کړي او په ټولنه کې د رسنيو اعتبار زيات کړي.

داخلاقي اصولو د واضح متن درلودل، په اوسني عصر کې د خبريالانو له مهمو اړتياوو څخه شمېرل کېږي. د ١٩٢٠ زېږيديز کال هيسې د خبريالانو نړيوالوو بنسټونو، ملي او صنفي ټولنو په ټوله نړۍ کې د دا ډول اصولو په جوړولو لاس پورې کړى دى او په سلګونه ملي او نړيوال سندونه يې په دې برخه کې چمتو کړي دي. په دې لړ کې د خبريالانو د کاري اخلاقو نړيوال اصول ،چې په ١٩٨٣ زېږديز کال کې په پاريس کې تصويب شول، د زياترو خبريالانو لخوا يې پخلى کېږي او د اخلاقي اصولو د فکري موخې په توګه پېژندل کېږي.

که څه هم اخلاق په هرې ټولنې کې د اقتصادي، سياسي، ټولنيز، کولتوري، دوديز او ديني جوړښتونو په پام کې نيولو سره په بېلا بېله توګه وړاندې کېږي، خو بيا هم په ټولو کاري او اخلاقي اصولو کې بنسټونه او ارزښتونه يو شان وړاندې شوي دي ،چې په وړاندې يې د نظر يوالى شتون لري او ښيي چې کاري اخلاق په ټوله نړۍ کې يو شان ارزښتونه تعقيبوي.

د افغانستان د خبريالانو او رسنيو اخلاقي اصول د خبريالانو د لارښوونې او هڅونې په موخه او د کاري اخلاقو د ارزښتونو لپاره درناوى ،چې هر خبريال د خپلې دندې پر مهال ورسره مخ کېږي، چمتو شوي دي. په دغو اصولو کې د نړيوالو معيارونو په پام کې نيولو سره د افغانستان د ټولنې باورونه او د خپل کولتور په اړه ځانګړي مسايل وړاندې کوي او خبريالانو ته له خلکو او پېښو سره د چلند په اړه لارښوونه ورکوي. دغه اصول اجرايي ضمانت نلري، يواځې وجدان او د خبريال ژمنه هغه دې ته اړ باسي، چې دغه اصول ترسره کړي او خبريالان د وګړنيز وجدان په پام کې نيولو سره دغه اصول اجرا کوي.

١- خبريال، د خپلې دندې پر مهال له هر ډول نژادي، مذهبي، جنسي، قومي، ژبني او کولتوري تبعيض څخه ډډه کوي.

٢- خبريال، د خپلې دندې او حقايقو د انعکاس ورکولو پر مهال له دقت څخه کار اخلي او له بدنامولو، بې ځايه تورونو، ګواښنې، افترا، د اوازو خپرول او د حقايقو له پټ ساتلو څخه په کلکه مخنيوى کوي.

٣-خبريال، معلوماتو ته د خلکو د لاسرسي حق ته درناوى کوي ،ترڅو هغوى له ښکاره واقعيتونو څخه يو دقيق او هر اړخيز انځور ترلاسه کړي او د هغه پلي کول د خپلو ټولنيزو مسووليتونو يوه برخه ګڼي.

٤-خبريال، انساني کرامت ته درناوى، کولتوري تنوع او منل شوي نړيوال ارزښتونه د انساني کولتور د پراختيا په موخه د خپلو کاري اخلاقو يوه برخه ګڼي او ټولو ته ښه نيت لري.

٥- خبريال، له جګړې،کرکې، تاوتريخوالي، بي باورۍ، فقر، هر ډول جهل او د نورو ټولنيزو ناروغيو په له منځه وړلو کې مسووليت لري او د خپلې دندې پر مهال ورته پاملرنه کوي.

٦-خبريال، د خپلې دندې پر مهال له نافذه تفنيني اسنادو سره په مطابقت کې ملي ګټې په پام کې نيسي.

٧- خبريال، د خپلې دندې پر مهال انډول، نا پييلتوب او انصاف رعايتوي.

٨-خبريال ، د دولتي او يا نادولتي چارواکيو لخوا هيڅ ډول فشار نه مني او خود سانسوري هم نکوي.

٩- خبريال، د هغو سرچينو نومونه ،چې نه غواړي افشا شي، محرم ساتي او همدارنګه د نا باوري سرچينو پر استناد د مطالبو له خپرولو څخه ډډه کوي. هغه معلومات بايد چاپ يا خپاره نشي کوم ،چې د محرم ساتلو په شرط خبريال ته ورکول کېږي،مګر که خپرول يا چاپول يې د ټولنې د ګټو لپاره اړين وي .

١٠- خبريال، د چاپ ،خپرولو او يا هم د نه خپرولو په خاطر بډې او ډالۍ نه مني.

١١- خبريال، د مرکې پر مهال له هغه چاسره چې مرکه ورسره کېږي په ادب چلند کوي او هيڅکله له نورو سره له استهزا او تمسخر نه ډک چلند نه کوي.

١٢- خبريال ، کله چې خطا او يا تېروتنه کوي او په اړه يې پوهـ شي، بايد هغه ژرترژره له ممکنه لارو تصحيح کړي.

١٣- خبريال، د بيان له ازادۍ څخه د نورو د توهين، سپکاوي، تورنولو او افترا لپاره ګټه نه اخلي.

١٤- خبريال، د نورو معنوي حقونو ته درناوى کوي او په ځانګړې توګه له ادبي غلا څخه ډډه کوي.

١٥- خبريال، د خلکو خصوصي حريم ته درناوى کوي او د هغوى اسرار نه افشا کوي.

١٦- د رسنيو هويت بايد روڼ وي ، د رسنيو له نوم او ارزښتونو څخه بايد ناوړه ګټه وانه خيستل شي.

١٧- رسنۍ د ټولنيز مسووليت پر بنسټ، د روزنيزو پروګرامونو په خپرولو لاس پورې کوي.

١٨- اعلانونه او خبرتياوې بايد داسې وړاندې شي، چې د هغوى د حقيقي طبيعت په اړه د شک هيڅ ځاى شتون ونلري.

١٩- د اخلاقي مسووليتونو ترسره کول او په پام کې نيول، چې د خبريالۍ د دندې پر مهال وړاندې کېږي، په خبريال پورې تړاو لري. دغه اصول بايد د دولت د لاس وهنې لپاره هيڅ ډول لاره برابره نکړي.

 

غزل

 

كه در تلل دي تر محله هم اسان دي څه نا څه
چار چاپېره دي پر كلي غمازان دي څه نا څه

 

د حسن ميكدې ته دي خمار د مستۍ راغلم
ګوندي هېره مي دنيا سي ډك خمان دي څه ناڅه

 

د مخ سپيني جلوې ته دي هزار تشنګان ګرځي
دې رڼا ته وزر سوي پتنګان دي څه نا څه

 

د وصل په اميد دي پر اغزيو خوب جنت دى
ددې ميو خيال وژلي هم رندان دي څه نا څه

 

د ميني تر آسمان دي تر عالم لمبې ختلي
سلطانان دي په دربار كي غلامان دي څه ناڅه

 

فراق دي ليوني كړه چي تر نام دي سپېلني دي
خو جانانه تا وژلي شيدايان دي څه نه څه

 

نصيبه حساب وركه چي هجران درخبر نه سي
د هغه يار وربللي رويباران دي څه نا څه

عبدالصمد روحاني او څو خاطرې

صالح محمد صالح 03.11.2008 22:14

ما خواعزاز د شهادت ومونده، قتل دې يم
دا راته وايه چې قاتل ته په لاس څه ورغلل
درد
هغه وخت په کابل کې اوسېدم، د هوسۍ مجلې بازار ګرم و، دا د څو کاله مخکې خبره ده، عبدالصمد روحاني زنګ راته وواهه، چې دى او نور ملګري راروان دي. باراني ورځ وه، موږ د کابل په تايمنۍ کې اوسېدو، د لومړي ځل لپاره مې هلته وليد. ښه ډېر بنډار مو کړ. تر دې وروسته چې نوموړى بېرته هلمند ته ستون شو، زنګونه يې ډېر راوهل.
د ٢٠٠٦م کال د مارچ پر لسمه چې ما له ازادۍ راډيو سره په هلمند کې کار پيل کړ، روحاني هغه وخت په ولايت کې کمپيوټرکار او د پژواک خبري اژانس خبريال و، د دې تر څنګ يې په سباوون سيمه ييزه راډيو کې هم د شپې خوا خبرونه لوستل او يا به يې ځينې ګردي مېزونه جوړول.
کله چې هلمند ته له لاړم لومړۍ شپه مې له روحاني سره وه، په (تور ټانګ) سيمه کې په يوه کرايي کور کې اوسېدى، له هغه ځايه مو له اصف ننګ او کاروان صاحب سره هم خبرې وکړې. ده د خبرونو په پيدا کولو کې زياته مرسته راسره کوله. ځينې اسناد به ده ته راتلل چې به يې کمپوزول، ځينې جزئيات به يې راسره شريکول.
زما تر مقررۍ څو مياشتې وروسته ده له بي بي سي سره کار پيل کړ، کله چې کابل ته روانېده، زما سره د کندهار په نورجهان هوټل کې وليدل، هلته مو ډېرې خبرې وکړې، تر ډوډۍ وروسته يې خپل پټو پر اوږو تاو کړ، تور بکس يې اوږې ته واچاوه او کابل ته روان شو.
ده چې له بي بي سي سره کار پيل کړ، کور يې په مارجې کې و، زه يې هم کور ته تللى يم، شپه مې ورسره کړې ده، د کلي کور يې د يوه زابر پر غاړه دى، چې تل په کې سپينې هيلۍ لامبي او د کور تر څنګ يې د ګاونډي ملا ژړ سپى ما غوندي نابلدو کسانو ته دومره په درد غاپي ته به وا اوس به زنځير وشکوي او وبه دې داړي.د روحاني يو کشر ورور صالح محمد نومېږي، چې روحاني پر هغه او ما مسخرې کولې. خو عبدالودود هجران له روحاني څخه ډېر په تنګ و، کله چې به مو يو ځاى شپه وه او هلته به دوى دواړه حاضر وو، روحاني به پر هجران دومره ټوکې کولې چې اخر به کله کله خبره جنګ ته هم نژدې کېده.
د ١٣٨٥ل کال د چنګاښ يا سر طان پر ٢١مه، زه او رحاني مازيګر مهال په سباوون راډيو کې وو، چې د ناټو ځواکونو د وياند ترجمان روحاني ته زنګ وواهه، دوى ډېرې خبرې سره وکړې، د روحاني په لومړيو کې انګرېزي نه وه زده، ټليفون يې ما ته راکړ چې له ترجمان څخه ځينې يادښتونه واخلم. خبره داسې وه چې په نوزاد ولسوالۍ کې تر دې يوه شپه مخکې بمباري شوې وه، ترجمان دا خبر راکړ چې کوم ماډل الوتکو کوم ډول بمونه غورځولي دي، ترجمان د سلو کسانو د وژل کېدو خبر راکړ، چې د هغه په وينا شا و خوا ٣٥ يې وسلوال طالبان وو. ما او روحاني دواړو دا خبر خپور کړ.
سبا سهار، د والي وياند حاجي محى الدين خان زنګ راته وواهه چې يوځل ولايت ته راشه، کله چې ولايت ته ورغلم ده د والي شعبې ته بوتلم، والي چې د درد له لاسه يې پر تندي ١٢ بجې وې، زما په ليدو په زوره نارې کړې، هغه بل چېرې دى بي بي سي والا؟ ژر يې راوغواړه!
روحاني ته مې زنګ وواهه، هغه د هلمند سيند پر غاړه د خپل موټر په مينځلو اخته وو، څه شېبه وروسته دى هم راغى، وروسته دردېدلي والي انجنير محمد داود، څېړنې پيل کړې، هغه دا ادعا لرله چې دا غلط راپور مو ولې خپور کړى، هلته د ناټو وياند، د دوى ځينې قوماندانان او هغه ترجمان هم ناست وو، والي پر روحاني خپله غوسه راکمه کړه، ځکه والي دا دليل درلود چې د ناټو وياند خو دا خبر بي بي سي ته ورکړى و، ازادۍ راډيو ولې خپور کړى، دا يې حق نه و، وروسته يې څارنوال ته ږغ کړل او امر يې وکړ، چې دى دې بنديخانې ته بېول شي.
کله چې زړې کلا سيمې ته څېرمه وورسته پاتې جېل ته دننه شوو، د دفتر زنګ راغى، خپل همکاري مجاهد جواد ته مې دومره وويل چې زه والي جېل ته واچولم، په دې وخت کې يې موبايل او نور هرڅه راڅخه واخيستل او زه يې جېل ته دننه کړم.
هلته مې له بنديانو سره بنډار پيل کړ، خو څو ساعته وروسته يې راږغ کړل چې راشه، کله چې ووتم، دباندې روحاني او د ناټو ځواکونو هغه ترجمان زلمى ولاړ وو، روحاني په زوره زوره خندل:
دا خبر دې ولې غلط نشر کړى و؟
وروسته چې د روحاني په موټر کې روان شوو، له والي څخه شکايت پيل شول.
ما او روحاني پرېکړه وکړه چې بايد د پېښې اصلي سيمې ته لاړ شو، ځکه نه ناټو رښتيا وايه او نه والي حقيقت څرګنداوه، هوکړه مو وکړه. هغه شپه زه او هجران لاړو د روحاني کور ته، د روحاني کور هغه شپه تش و، يوازې موږ درې واړه او د روحاني ورور حضرت محمد موجود وو، چې دشپې مو تر ډېره ناوخته بنډار وکړ، هغه شپه مو د هلمند په خوږو هندواڼو ځانونه ښه ماړه کړل.
 د دوبي ګرمۍ وې، دباندې پرېوتو، خو هغه شپه دومره سخت بادونه پيل شول، په ياد مې دي نيمه شپه بادونه نور هم سخت شول او د روحاني د سراى اوسپنيزه دروازه يې څو څو وارې چپه کړه، بيا به مې روحاني ليدى چې به روان و، دروازه به يې بيا ټينګه کړه. خو بيا يې هم ډېره بده کړپا کوله. توند باد رېګونه بادول چې سهار سپېره شوي وو.
سهار هغه ټونس موټر په موږ پسې راغى چې چلوونکى يې د روحاني شناخته وو او موږ درې واړه د نوزاد ولسوالۍ پر لوري روان شوو، هغه وخت روحاني له بي بي سي ټلويزيون سره هم همکاري کوله، په سپېرو دښتو کې روان وو، روحاني به ما ته ځينې پښتوجملې ويلې چې دا انګرېزۍ ته وژباړه، کله چې به ما هغه جمله په انګرېزۍ کې ورته ويله، دى به له خندا شين شو.
په سمنار دښته کې يوه پوليس ودرولو چې ستاسو سره سټلايټ ټليفون څه کوي؟ په دې وخت کې روحاني د امنيې قوماندانۍ له مرستيال سره خبرې وکړې، هغه پوليس ته وويل دوى پرېږده. څومره چې نوزاد ته نژدې کېدو، په کډو بار موټران زياتېدل، تر دې چې د ولسوالۍ نړېدلي بازار ته ورسېدو، له ځينوورانو ويجاړو دکانونو څخه اوس هم شنه دودونه پورته کېدل او د خلکو څرک هلته نه لګېده. ما خپله کېمره راواخيسته او د عکسونو اخيستل مې پيل کړل. په دې وخت کې مې يو وسلوال وليد چې شخصي کالي يې وو، پر ملا يې په مردکيو ډکه چانټه هم تړلې وه. ما ويل دولتي عسکر دى، د عکسونو اخيستلو اجازه مې وغوښتله او عکس اخيستل مې پيل کړل، وروسته مې وليدل چې وسلوال ډېر شول، وروسته مې پام شول چې دا دولتي عسکر نه، بلکې وسلوال طالبان وو، شېبه وروسته مو د مرکې لپاره ولسي خلک هم وموندل او مرکې، عکاسۍ او خبرې مو وکړې، بېرته راستانه شولو، ما خپلې مرکې ولېږلې تر خپرېدو وروسته يې بيا هم والي منلو ته تيار نه و، هغه دا ويل چې دلته وژل شوي کسان ملکي خلک نه دي، خو خلکو ويل چې اوس يې هم د خپل خپلوانو په لسګونو مړي تر خاورو او نړېدلو کورونو لاندې دي.
د دغو خلکو د مرکو په خپرېدو سره د هلمند د والي وياند څو څو ځلې زنګونه راووهل او پوښتنه يې کوله چې دا مرکې چا کړي او راډيو ته ووايه چې نه دې خپروي.
عبدالصمد روحاني به زيات مهال پر عبدالودود هجران ډېرې ټوکې کولې، زيات وخت چې به په هلمند کې د کوم ملګري کره مېلمانه وو، روحاني به بيا هجران ته مخ واړاوه او ځوراوه به يې.
د ١٣٨٥ل کال د مرغومي يا جدي پر څوارلسمه د روحاني واده ته، له ملګرو سره يوځاى مارجې ولسوالۍ ته لاړو، زما تشويش و چې پر لار او د دوى په کلي کې کومه پېښه ونه شي، خو نه د واده په اتڼونو او نه په نورو عنعنوي چارو کې کومه پېښه وشوه، ناوخته مهال، له وراوالو سره يوځاى لښکرګاه ته راغلو، په ياد مې دي چې د راستنېدو په وخت کې يوه سوځل شوي ښوونځي ته هم ودرېدو چې په دې وروستيو کې وسلوالو کسانو سوځلى و، د ښوونځي پر دېوال ليکل شوي ايتونه په دود تک تور شوي وو، په ټولګيو کې د سوځېدلو کتابونو په منځ کې د سېپارې ټوټې هم ښکارېدې.
په کاري ډګر کې مې روحاني نژدې ملګرى و، پر زياتو ټولنيزو مسايلو مو په ګډه کار کاوه، ده چې له بي بي سي سره کار پيل کړ، دري رپوټونه يې هم پيل کړل، په پيل کې يې دري پوره نه وه زده، له ما به يې مرسته غوښتله، که به په هلمند کې نه وم، د ټليفون له لارې مې راپورونه ورته ژباړل او ده ليکل.
پر زياتو پېښو ځورېده او همدا يې ويل چې هېواد يې خواخوږى نه لري.

ټاکني که د ماشومانو لوبي

جانباز                   

موږ په هغه ډرامو چي د انتخاباتو د خپلواک کميسون لخوا په راډيو ګانو کي خپرېدلې تير وتي وو او د  کميسون د غړو په خوږو او مکارو خبرو غوليدلې وو  موږ په دې قانع سوي وو چي ټاکني به شفافي ، مشروع او ازادي تر سره سي د درغلى زياته برخه مو سل سلنه آټکل کړې وه خو ټاکني په سل کي يو هم مشروع نه وې دا زه په وعده وايم د انتخاباتو د خپلواک کميسون څخه هاخوا مو زيات باور پر  کار کوونکو وو ، موږ په دې باور وو که څوک د درغلي لپاره هڅه هم وکړي دا افغان کار کوونکي چي هر يو به يې ددې حالاتو قرباني سوى وي په هيڅ قيمت چاته دا اجازه ور نه کړي چي درغلي وکړي  وبه يې ځکه نه کړي چي دا د ملک او راتلونکي خبره ده او د هر افغان راتلونکى د هيواد په راتلونکي پوري تړلى دى د پښتو ډير مشهور متل دى واى ( ځنګل چي اوس واخلي وچ اولانده ټول پکي سوځي ) نن چي دې افغانانو د ماډرن مداري لپاره کومه ګنا او غلا وکړه ايا دا ددې لپاره وه چي دوى به د هيواد د سولي په غم کي وو؟ نه بلکل نه يوازي د يو څو ډالرو لالچ او حرس پر سر اخستي وو .

داسي به فرض کړو چي ماډرن مداري يو ځل بيا راغلى او د ٥ نورو کلونو لپاره يې د ارګ په ماڼۍ کي خپلي ريښې ښخي کړې او د افغانستان حالات نور هم خراب سول ايا هغه څو ډالر چي دې مداري تاته د غلا لپاره درکړي هغه به تا د هيواد په دننه کي د لګيدلي اور په منځ کي و ژغوري ، په قبر کي به ستا د خلاصون سبب سي او که به د اخرت په ورځ ستا شفاعت وکړي

دا چي خبره راڅه غوا نسي او تر يو اندازي مي پر خپل احساساو واک تر لاسه کړى وي غواړم ددې ليکني د ليکلو اصلي موخه درته څرګنده کړم .

په هلمند کي د ټاکنو ورځ هغه ورځ وه چي تر ټولو ورځو پکي زيات ويري خپلي درنې وزي غوړولي وې . په هرو څو دقيقو کي يوې توغندۍ به لښکرګاه ښار و لړزاوه . سهار مهال وو د لښکرګاه په زړه کي په کرزي لوبغالي کي جوړ ټاکنيز مرکز مخي ته تير سوم يوازي مي دوه درې عسکر وليدل چي هلته ولاړ وو د اړخ د دروازې څخه مي دننه طرف ته وکتل چي ټول لوبغالى د ماډرن مداري په عکسونو پوښل سوى وو او د هلمند والي هم په همدې مرکز کي رايه ورکړه ، خبره د هم دې ځايه پيليږي هر څه هم داسي وو تيره ورځ راته يو ملګري کيسه کوله باور کړئ سترګي مي لندې سوې هغه کس خپله د مداري لپاره د غلا کوونکو په ډله کي وو .

ويل په بابا جي کي ټول ټال اتيا کسه د رايو لپاره ندي را غلي معلومه خبره ده څنګه به راتلل مخکي له مخکي زړه لړزوونکي اخطارونه ، د هغوى په وينا په باباجي کي په هم هغه ساعت د پوليسو او طالبانو تر منځ درنه جګړه په داسي وخت کي اتيا کسه هم ډير دي خو د هغوى په وينا چي څومره رايي پاڼي مو وړي وې ټولي د محل کارکوونکو د کرزي لپاره ډکي کړې او په صندقونو کي يې واچولې .

يوازي دا نه د چانجير کارکوونکو هم په ورته کار لاس پوري کړى وو ناوه او کلا بست سيمه خو پريږده .زړه مي دلته درد کوي چي ولي په يوې ډله کي هم داسي څوک پيدا نه سو چي پر دې هيواد چي موږ يې په غيږ کي لوبيدلي يو زړه خوږ کړي
د ملي امنيت کسان ، د يوناما کارکوونکي ، د انتخاباتو خپلواک کميسون ،عسکر او د محل ټول کارکوونکي .

يوه ملګري مي راته وويل چي موږ ته د يوناما کار کوونکي را غلل راته يې وويل چي زه د ولاتي شورا يو کانديد ته رايه اچوم که تاسو کرزي ته څومره کار کوي زه کوم اعتراض نه لرم هغه وايي چي زموږ کارکوونکو ورسره و منل .

يو خبره دلته دا وه چي په هر مرکز کي ټول کارکوونکي ، څآروونکي او نور د کرزي د غلا د ګوند غړي وو خو د بل کوم کانديد استازي يا څارونکي نه تر سترګو کيدل که به وو هم د هغه سره به داسي کيدل يو بل کس راته داسي وويل .

په يوه مرکز کي د ډاکټر عبدالله عبدالله يو څارونکى ولاړ وو . لومړى مو هغه ته د اوبو يو بوتل ور کړ بيا مو ورته وويل (( ګوره اوبه هم د کرزي څښې خو کار عبدالله عبدالله ته کوې ، داسي وکړه  ته چي څومره کسان را وستلاى سي د عبدالله لپاره او هر څومره کارټونه چي کاروې موږ څه نه وايو ليکن ته بۀ هم څه نه وايي )) په ناوې او چانجير کي د ولايتي شورا د کانديدانو لپاره د يوه کس په لاس صندقونه ډک سوي دي

اخير دا څه روان دي ولي د ټولو سترګي سر ته ختلي دي هيڅ حق ته تن نه ورکوي اخير ولي دومره مادياتو ته قايل يو .

هغه ملا امير اخند چي  په حاجي وزير صاحب ورته خلګ وايي چي کله به په کمپايني غونډه کي دريځ ته و دريدى لومړى به يې د تجويد د اصولو سره سم د قران شريف څو اياتونه تلاوت کړه اوبيا به يې روانه ژباړه وکړه وروسته به يې خبري داسي پيل کړې (( ټاکني د خداى نعمت دى د ټاکنو په ورځ به له کورونو څخه  را وځى په پوره وياړ او افغاني غرور سره به رايه ورکوى داسي چاته رايه ورکړئ چي نور نو د دې وطن په درد وخوري د هلمند ديندار اولسه په دې کار کي غفلت ونه کړئ د هيواد سرنوشت ټاکل کيږي موږ افغانان يو ..........))

اى ملا اميره اخندازاده په تادي د قران کريم هغه اياتونه پسې سي چي تا خپل تور مخ ته سپين نقاب ګرځولي وو ، په تادي د افغاني غورور او ننګ ازا پسې سي چي تا د خپلو خبرو د ښکلي کولو لپاره ښې جملې بللې اخير دي خپله ناوړه څېره هلمند والو ته و ښودله چي زه څوک يم ، د وطن د شهيدانو بلا دي در پسې سي د هغه ماشوم خون دي ستا په غاړه سي چي په توغندۍ کي شهيد سو او بيا هم تا خلک دې ته مزدوران کړل چي کرزي ته غلا وکړي دا لوى مداري دي وژغوره ، دا لوى مار به ښامار سي او دا اولس په غونډ له ستوني تير کړي خو په دې  ګوله کي به ته او ستا کورنۍ هم ددې ښامار خيټي ته شوه سي .

امير صاحب چي خوابدى نسي دا هرڅه مي ناحقه ندي ويلي په رښتيا زړه مي درد کوي ، زړه مي ښيرا درته کوي ايا ته د ټاکنو ټوله ورځ د خپلو مزدورانو سره په تماس کي نه وې چي يوه يوه ته به دي غصه هم وکړه چي (( هر کارټ څو څو ځله کاروى ، زه مو زيمه وار يم )) او کله چي د کرزي په رايو ډک ډک صندقونه پر ميدان را چپه سوه ټول هک حيران سوه خو ستا بيا هم تندى تريو وو .

زه نور ويل نه غواړم کاشکي دې تانو او دې ترخو ټکو يا دې حقيقت ويلو پر دې پلورل سوو کسانو تاثير کولاى سواى ، کاشکي يې  ډبرينو زړو کڼو غوږونو زموږ ږغونه اوريدلاى سواى .

نو خپلي خبري دې ټکي باندي پاى ته رسوم چي دا مظلوم اولس ازار لري ، هر چا چي دا اولس ازار کړى دى پر خير ندى پيښ سوي ، چاچي دوى ته چم کړى دى هغوى خپله په داسي ګردابونو کي ګير سوي چي بيا ورنه ندي راوتلي خداى پاک تر ټولو ښه فيصله کوونکى دى خداى ته پنا وړم د هغه څخه مرسته غواړم هغه چي څه غواړي هغه کيږي

په انسانانو کي خو مي داسي کس و نه موند چي زموږ زخمونه راته ټکور کړي

زما د وجود سيورى يې هر ځاى کي را پسې يې

انسانه ! تانه تنګ سومه ملګري به پيريان کړم

 

کشت تریاک وشهرت جهانی هلمند

کاندیدای اکادمیسین سیستانی                                                                                            ۱۹/ ۶/ ۲۰۰۹

   ولایت هلمند در جنوب غرب کشور، یکی از ولایات حاصلخیز ومعمورو ازلحاظ محصولات زراعتی  تا قبل از کودتای ثور، به "گدام غله" شهرت کسب کرده بود. ولایت هلمند از آن جهت که بزرگترین رودخانه  کشوریعنی هلمند از وسط آن میگذرد و سبب آبیاری و سرسبزی زمین های دوطرف خود میگردد، بنام هلمند(مطابق تلفظ عامیانه)مسمی شده است. نام اصلی این رودخانه درمتون اوستائی "هیتومنت Haetumant" آمده ومعنی آن (سد مند یا رودخانه دارای سد وبند) است. همین کلمه درزبان فارسی "هیرمند" شده و عوام  آنرا امروز بصورت "هلمند یا هیلمند" تلفظ میکنند.

رودخانه هلمند که از کوه بابا درنزدیک کابل منبع می گیرد، درمسیرجریان خود  ده ها رود خورد وبزرگ دیگرراکه از کوهستانات مرکزی  سرچشمه میگیرند با خود یکجا کرده بسوی کجکی سرازیرمیگردد . درمحل کجکی دولت افغانستان  به کمک مالی امریکا در سالهای۱۹۵۱-۱۹۵۲  یک بند عظیم را برای کنترول وتنظیم آب های آن اعمار نمود. از آن تاریخ ببعد آبهای  رودخانه هیرمند توسط کانالهای خورد و بزرگی که برای آبیاری وادی هیرمند در دوطرف رودخانه کشیده شده، تحت کنترول قرارگرفته است. بزرگترین کانالی که از رودخانه هلمند جدا شده، نهربغرا است که درپنج کیلومتری گرشک از هلمند منشعب شده  و بطول ۸۰ کیلومتر درسمت راست رودخانه به استقامت نادعلی واقع در چهل کیلومتری غرب شهر لشکرگاه امتداد یافته است. پروژه های مارجه و شمالان نیز ازاین کانال آبیاری میگردند.

از سال ۱۳۳۵ ببعد درپروژه های نادعلی ومارجه بیشتر مردمان ناقل (عمدتا پشتونها وهزاره های بی زمین) جابجا گردیده اند وبنابر شرایط مساعد آبیاری وکشت میکانیزه ودریافت مساعدت های فنی دولت هریک از ناقلین صاحب زندگی مرفه نسبت به ساکنان اصلی هلمند شده اند.

 

وادی هلمند را میتوان به سه بخش :هلمندعلیا،هلمند وسطی وهلمندسفلی تقسیم نمود.درهلمندعلیا از گرشک تا ارتفاعات کجکی بیشتر اقوام علیزائی سکنی دارند. در هیرمند وسطی یعنی از گرشک تا درویشان(به استثنای نادعلی ومارجه که محل اسکان ناقلین اند) بیشتراقوام بارکزائی وپوپلزائی زندگی دارند. از درویشان (گرمسیر) تا ولسوالی دیشو هم سرحد ولسوالی چاربرجک نیمروز، مردمان پشتون وبلوچ زندگی میکنند.

آیادیها وکشاورزی بعد از کجکی منوط به نوارباریک سواحل رودخانه است.مردم هلمند وسطی ،پس ازایجاد وتاسیس پروژه انکشاف زراعت وآبیاری  وادی هیرمند، بسیار مرفه تر نسبت به مردم مسکون درهلمندعلیا، درهردوساحل رودخانه بشمول موسی قلعه ونوازاد ونهرسراج تا قلعه بست استند.مناطق ولسوالی موسی قلعه از رودموسی قلعه و ولسوالی نوزاد از رود نوزاد آبیاری میشوند که دارای هیچگونه سربندی نیستند ودر بسا اوقات سال با خشک آبی مواجه اند. منطقه واقع میان دورودخان ارغنداب وهلمند بنام  نهر سراج یاد میگردد. ظاهراً این نام بعد از آن شهرت یافته که  امیرحبیب الله خان (سراج الملت والدین)، در دهه دوم قرن بیستم به نایب الحکومه قندهارسردارمحمدعثمان،هدایت کشیدن نهری را ازرودخانه هلمند از محل سنگین صادرکرد و براثرآن هدایت نهرسراج بازوربازوی دهقانان محل کشیده شد. اما این نهر نه تنها امکان آبیاری ۱۳۰ هزارهکتارزمین ساحه را نداشت، بلکه دراثرفقدان زاهبرهای زهکشی آب، زمین های دوطرف مجرای خود را به باطلاق مبدل کرد.پس ازفعالیت پروژه انکشافی وادی هلمند، مطالعاتی جهت انکشاف اراضی وآبیاری ساحه نهرسراج مطرح گردید وسرویهای هم صورت گرفت، مگر این مطالعات تاهنوز جامه عمل بخود نپوشیده وبخش بسیاری از زمین های آن ساحه هنوزهم خشکابه گفته میشود. در ساحه نهرسراج تعدادی از مهاجران بخارائی  واغلب اقوام درانی وبقایای سرداران بارکزائی قندهاری (کهندلخان،پردلخان، رحمدلخان، شیردلخان،مهردلخان) زندگی میکنند.

 

بعد ازولسوالی  ناوۀ بارکزائی وختم پروژۀ شمالان درسرخدز(سرخ دژ)، منطقه سرسبزومعموردرویشان یا هزارجفت آغازمیگردد که از قدیم الایام مورد بهره برداری وزراعت قرارمیگرفته است وبا انکشاف پروژه وادی هلمند، درآنجا نیز برودخانه هلمند جهت بالا آوردن سطح آب رودخانه سربندی در بستر رودخانه ساخته شده  که آب راتوسط کانال درویشان بسوی چپ رودخانه هدایت میکند و ده ها هزارهکتار زمین را تحت آبیاری قرارمیدهد.درسالهای امنیت ازاین ساحه نیزحاصل فراوان بدست می آمد که گندم وخربوزه از اقلام عمده  محصولات زراعتی آن ناحیه میباشد.

خلاصه تا قبل از کوتای ثور که سراسر کشور از امنیت برخوردار بود،مردم هلمند از زمین های خود بطور وسیعی بهره برداری میکردند وخبری از کشت کوکنار ومحصول تریاک نبود، مگر با حدوث کودتای ثور واوج گیری شورشها ونا امنیها درکشور، ولایت هلمند ، بحیث مرکز کشت خشخاش وقاچاق مواد مخدرشهرت یافت.طالبان تاحدی توانسته بودند که میزان کشت این ماده را کاهش بدهند، مگرپس از سقوط طالبان، هلمند یکی ازنا امن ترین ولایات افغانستان گردید. دلیل  این نا امنی رونق کشت وقاچاق مواد مخدردرتبانی بانقش مافیای بین المللی  و تعلق گرفتن بخشی از سود آن به طالبان است.

هشت هزار نیروی نظامی انگلیسی برای نابودکردن کشت خشخاش در این ولایت از سال ۲۰۰۳ ببعد مستقر گردیدند وبا وجودی که تا کنون ۱۶۹ نفراز سربازان خود را درمقابله با طالبان ازدست داده اند، مگردر جهت محو کشت خشاش چندان موفقیتی نداشته اند وبازهم این ولایت یکی ازنا امن ترین ولایات کشوراز لحاظ حضور طالبان ودرگیریها با نیروهای خارجی وافغانی بشمارمیرود.

 باری حکومت انگلیس برای نابودی کشت تریاک پیشنهاد سم پاشی مزارع خشخاش هلمند را مطرح ساخت ولی حامدکرزی، این شیوه مبارزه را به دلیلی تاثیرسوء مواد سمی برحیات مردم محل خطرناک ارزیابی نمود وعدم موافقت خود را با آن ابراز نمود ،هرچند که ضیاء مسعود، معاون کرزی،  حمایت خود را از طرح انگیس  تائید نمود،مگراین طرح جامه عمل نپوشید.

تونی بلیر صدراعظم اسبق انگلستان ، ضمن ارایه دلایل در باره ضرورت اعزام نیروها به ولایت هلمند در پارلمان آن کشور اعلام داشت که معتادین مواد مخدر در خیابان های شهر های انگلستان ، هیروئین افغانی مصرف میکنند ، وملت را تهدید خطرناکتر از تروریزم تهدید میکند ، که منشاء ان در افغانستان قرار دارد. اما تونی بلیرتوضیح نداد که چگونه این همه هیروئین افغانی از ولایت هلمند به شهرهای انگلستان رسانده میشود؟ باری درسال ۲۰۰۷ حامدکرزی دودپلومات انگلیسی را که به موسی قلعه سفرکرده بودند، از افغانستان اخراج کرد. بعد ها گناه آنها تماس های سری و غیرمجاز با طالبانی عنوان شد که دولت انگلیس  برای مبارزه با آنها هشت هزارسربازخود را در هلمند مستقر ساخته است. ناظرین سیاسی درهمان زمان هیچ ابائی نداشتند ازاینکه بگویند این دودپلومات معامله گران موادمخدراز نزد طالبان دربدل اسلحه بوده اند. برسر اخراج این دو دپلومات  روابط سیاسی تونی بلیربا رئیس جمهورکرزی روبه تیرگی نهاد ولی با  آمدن صدراعظم گوردن براون این روابط قدری بهبود یافت.

در گزارش سال ۲۰۰۷ سازمان ملل آمده بود که افزایش تولید خشخاش در ولایت هلمند، در سال (۲۰۰۶) بین سی تا پنجاه درصد رشد داشته است.به این ترتیب، هلمند به بزرگترین منطقه تولید تریاک مواد مخدر در(افغانستان) تبدیل شده است. نماینده افغانستان در سازمان ملل گفته بود که کشت خشخاش و شورش طالبان با هم ارتباطی انکار ناپذیر دارد و نیروهای طالبان را به حمایت از تولید کنندگان خشخاش و قاچاقچیان مواد مخدر متهم کرده بود. قرار آمارملل متحد ، تریاک افغانستان ۹۳ % حجم تولید تریاک جهان را تشکیل میدهد ، از جمله ۷۰ % ان در مناطق همجوار با سرحد پاکستان به هیرئین تبدیل میشود. ۵۰% مقدار یادشده در ولایت هلمند، جای که نیرو های عمده انگلیسی مستقر گردیدند ، تولید میشود. (بی بی سی ۲۷ اگست ۲۰۰۷)

اکنون نیزگزارشها حاکی است که میزان کشت خشخاش دراین ولایت بیش از سایر ولایات کشورمیباشد.یکی از ولسوالیها حاصلخیزکشت خشخاش، موسی قلعه مرکز زمینداور است که در اوایل ماه فبروری ۲۰۰۶طالبان (ظاهراً با مشورت نیروهای انگلیسی مستقردر آن ولایت) آن را اشغال کردند.  والی هلمند اسدالله وفا درهمان وقت اظهارداشت که درحدود ۷۰۰ نفر از اعضای طالبان والقاعده  تازه  ازپاکستان به هلمند وارد شده  و وضعیت امنیتی را برهم زده اند. ورود این عده طالبان همزمان به این اظهارات جنرال مشرف بود که گفته بود، طالبان یک جنبش افغانی است ودر داخل افغانستان حامیان زیادی دارند ودولت افغانستان باید از شیوه برخورد پاکستان با طالبان دروزیرستان شمالی پیروی نماید. اما دولت افغانستان که  از ترفندها وتوطئه های پاکستان در رابطه با امنیت کشور بدرستی واقف بود، این نظررئیس حکومت پاکستان را رد کرده و بخاطر حفظ حیات مردم بیدفاع وغیر وابسته به گروه طالبان دردوهفته اول از بمباردمان موسی قلعه پس از اشغال آن از سوی طالبان خود داری نمود. از نظر پاکستان، اگر مردم عادی کشته شوند، قربانیان از سر تاثُر برای انتقام گیری از نیروهای خارجی ، به گروه طالبان می پیوندند، و اگر از طالبان کشته شوند، این تاثربیشتر سبب غیض وبرافروختن آتش انتقام  آنها در مقابل نیروهای دولتی وبین المللی میگردد که در هردو صورت باعث نا امنی وبرهم زدن ثبات  درافغانستان میشود، چیزی که آرزوی پاکستان است.

 

 چنانکه در آغاز بدان اشاره شد، کشت کوکنار،دراین ولایت یکی از عمده ترین محصولات آن است که در توسعه وتداوم  آن هم مافیای بین المللی وهم طالبان نقش دارند. بگزارش آژانس خبری روز ،محمد گلاب منگل والی هلمند در یک مصاحبه اختصاصی خود با آن آژانس گفته است: دشوار است که به یکبارگی کوکنار از ولایت هلمند ریشه کن شود، چون این ولایت یکی از ولایات  بزرگ سرحدی بوده و کنترول سرحدات هم دشوار می باشد. وی علاوه نمود که برای اولین بار به خاطر محو کشت کوکنار به 33 هزار دهقان این ولایت به ارزش 12 میلیون دالر کود کیمیاوی و تخم های اصلاح شده توزیع گردیده تا آنان کوکنار کشت نکنند.بقول والی هلمند تا کنون 36 هزار هکتار زمین، زیر کشت مشروع آمده است و5000هکتار زمین از وجود کوکنار پاکسازی شده است.ومقدار فراوان مواد مخدر دراین ولایت دستگیرشده  ودر جریان سال گذشته 52 تُن مواد مخدر در این ولایت حریق گردیده وطی عملیات محوکشت کوکناربا دادن ده ها کشته 91 قاچاقبر مواد مخدر بازداشت گردیده اند. سه روز قبل ازاین مصاحبه والی هلمند  هزاران کیلوگرام مواد مخدر با پنج تن از قاچاقبران که در میان شان یک نفرپاکستانی نیز بود در ولسوالی دیشوولایت هلمند دستگیر شدند. معهذا ولایت هلمند هنوزهم بزرگترین تولید کننده مواد مخدر و نا امن ترین ولایت در کشور می باشد.

ناگفته نماند که عملیات نظامی به بهانه تصفیه و نابودی گروه های طالبان دراین ولایت از طرف نیروهای ناتو ویا انگلیسی ،چندین بار اجرا شده ودرهر بارجان ده ها تن افرادبیگناه ملکی را گرفته وزنان وکودکان بسیاری را بی سرپرست ویتیم وبیوه ساخته است.دیدن صحنه های بمباردمان خانه های گلین مردم روستاها وکشتار کودکان وزنان واطفال از اثراین عملیات روح وروان  هرانسان با احساس را جریحه دار میسازد. این صحنه ها را میتوان در ویب سایت http://www.rethinkafghanistan.com دید وقضاوت کرد.ویا دربخش مطالب تصویری پورتال افغان- جرمن نیزمشاهده نمود.

 

خلاصه بنابراهمیت اقتصادی  وسیاسی هلمند(بخصوص معدن یورانیم درکوه خانشین وموادمخدر) است که میدان هوائی  بست برای نشست وبرخاست طیارات بزرگ مسافربری ملکی ونظامی  در مرکز ولایت هلمند بامصرف ۱۲ ونیم میلیون دالر  امریکائی اعمار و دراوایل ماه جون ۲۰۰۹به بهره بداری سپرده شد. همزمان با  به بهره سپردن این میدان هوائی، انگلیسها اعلام کردند: هزینه ساختمان ملحقات این میدان هوائی را که تخمین چهارتاپنج  میلیون یورومیشود، خواهند پرداخت. اصلاًدوپدیده از همه بیشتر براهمیت این ولایت افزوده است: یکی وجود معدن یورانیم درکوه های خانشین درهلمندسفلی، ودیگرمحصول مواد مخدردرسرتاسر ولایتاست که گفته میشود، حتی نظامیان خارجی مستقر در این ولایت نیز در ترافیک وقاچاق آن دو پدیده نقش دارند.والله اعلم .

 

پایان ۱۸/ ۶/ ۲۰۰۹